Сабақта тапсырмаға критерийлер мен дескрипторларды қалай құрастыруға болады

Критерийлер мен дескрипторлар оқушыға сабақта одан нақты не күтілетінін түсінуге көмектеседі. Бұл жоспардың формалды бөлігі емес, жұмыс құралы: оның көмегімен тапсырма айқынырақ, бағалау ашығырақ, ал кері байланыс пайдалырақ болады.

Егер критерийлер тым жалпы жазылса, оқушы тек қорытынды бағаны көреді, бірақ не сәтті шыққанын және қай жерін толықтыру керегін түсінбейді. Ал дескрипторлар нақты берілсе, ол өз жұмысын өзі тексеріп, қатесін түзетіп, нәтижеге сенімдірек жақындайды.

Критерийлер мен дескрипторлар не үшін қажет

Сабақта оқушы тақырыпты ғана емес, сол тақырыппен қалай жұмыс істеу керегін де түсінуі керек. Оған «жақсы жауап жаз» немесе «тапсырманы дұрыс орында» деп айту жеткіліксіз. Бір оқушы үшін жақсы жауап екі сөйлем болуы мүмкін, екіншісі үшін мәтінді мазмұндау, үшіншісі үшін дәлелсіз жеке пікір болуы мүмкін.

Критерийлер бағыт береді: жұмыста не бағаланатынын көрсетеді. Дескрипторлар қадамдарды нақтылайды: тапсырманың орындалғанын қандай белгілер арқылы көруге болатынын түсіндіреді. Екеуі бірге оқу тапсырмасын түсінікті етеді.

Мысалы, оқушылар пайымдау мәтінін жазса, критерий былай болуы мүмкін: «өз ұстанымын дәлелдейді». Ал дескрипторлар оны нақтылайды: тезис құрастырады, дәлел келтіреді, мысал қолданады, қорытынды жасайды. Осылайша оқушы абстрактілі талапты емес, нақты әрекеттерді көреді.

Критерий дескриптордан несімен ерекшеленеді

Критерий «нені бағалаймыз?» деген сұраққа жауап береді. Дескриптор «оқушының мұны орындағанын қалай түсінеміз?» деген сұраққа жауап береді. Қате көбіне осы екі ұғымды араластырғанда пайда болады. Соның салдарынан критерий тым ұзақ, ал дескриптор тым жалпылама болып кетеді.

Критерий сабақ мақсатымен байланысты болуы керек. Егер мақсат мәтінді талдауға үйрету болса, критерий тек жұмыстың ұқыпты рәсімделуімен шектелмеуі тиіс. Егер мақсат есеп шығару дағдысын дамыту болса, тек жауапты ғана емес, ойлау барысын да бағалау маңызды.

Дескрипторды бақылауға болатын әрекет арқылы құрастырған дұрыс: анықтайды, табады, салыстырады, түсіндіреді, дәлелдейді, құрастырады, қолданады, қорытынды жасайды. Сонда мұғалімге жұмысты бағалау, ал оқушыға талапты түсіну жеңілдейді.

Мақсат, тапсырма және бағалауды қалай байланыстыруға болады

Критерийлер мен дескрипторлар тапсырмадан бөлек тұрмаған кезде ғана жұмыс істейді. Алдымен мұғалім мақсатты анықтайды: оқушы нені үйренуі керек. Содан кейін осы дағды нақты көрінетін тапсырманы таңдайды. Осыдан кейін ғана критерийлер мен дескрипторлар құрастырылады.

Мысалы, сабақтың мақсаты мәтіннің негізгі ойын анықтауға үйрету болса, тапсырма дәл осы әрекетті талап етуі керек. Мұндай жағдайда оқушы мәтінді оқиды, тақырыпты анықтайды, негізгі ойды тұжырымдайды және оны мәтіннен алынған үзіндімен дәлелдейді. Бағалау да осы әрекеттердің айналасында құрылады.

Егер мақсат, тапсырма және критерийлер арасында байланыс болмаса, сабақ дәлдігін жоғалтады. Мұғалім аналитикалық ойлауды дамыту мақсатын көрсетуі мүмкін, бірақ тек мазмұндауды бағалайды. Немесе шығармашылық тапсырма беріп, оны қарапайым жаттығуға арналған критерийлермен тексереді. Сондықтан әр тұжырымды нақты оқу міндетіне сәйкестігі тұрғысынан тексеру қажет.

Әртүрлі тапсырмаларға арналған критерийлер мен дескрипторлар мысалдары

Критерийлер барлық жұмыс түріне бірдей болмауы керек. Ауызша жауап, жазбаша пайымдау, топтық жұмыс, есеп шығару және мәтін талдау әртүрлі әрекеттерді талап етеді. Сондықтан дескрипторларды нақты тапсырмаға қарай құрастырған дұрыс.

Тапсырма	Критерий	Дескрипторлар
Мәтінді талдау	Мазмұнды және автор ұстанымын түсінеді	Тақырыпты анықтайды; негізгі ойды табады; дәлелдерді бөліп көрсетеді; қорытынды жасайды
Пайымдау жазу	Өз ұстанымын дәлелдейді	Тезис құрастырады; дәлел келтіреді; мысал қолданады; жауапты қорытындымен аяқтайды
Практикалық есепті шығару	Үйренген әрекет тәсілін қолданады	Қажетті тәсілді таңдайды; әрекеттерді ретімен орындайды; шешу жолын түсіндіреді; жауабын тексереді
Ауызша баяндама дайындау	Ақпаратты анық және жүйелі жеткізеді	Құрылымды сақтайды; тақырыптан ауытқымайды; деректерді қолданады; нақтылау сұрақтарына жауап береді
Топтық жұмысты орындау	Ортақ тапсырманы орындауға қатысады	Идея ұсынады; өз бөлігін орындайды; топ мүшелерін тыңдайды; ортақ нәтижені таныстырады

Мұндай кестені әртүрлі пәнге бейімдеуге болады. Мұғалім тапсырманың мазмұнын өзгертеді, бірақ логиканы сақтайды: критерий жұмыстың сапасын көрсетеді, ал дескрипторлар нақты қадамдарды ашады.

Тұжырымдауда жиі кездесетін қателер

Ең жиі кездесетін қате — критерийлердің тым жалпы жазылуы. Мысалы: «жауап толық», «жұмыс жақсы орындалған», «оқушы белсенділік танытады». Мұндай тіркестер үйреншікті естіледі, бірақ оқушыға нақты не істеу керегін түсіндірмейді.

Тағы бір қате — дескриптордың критерийді жай ғана қайталауы. Егер критерий «мәтінді талдайды» деп жазылып, дескриптор «мәтінге талдау жасайды» деп қайталанса, оқушы қосымша түсінік алмайды. Дескриптор әрекетті түсінікті қадамдарға бөліп көрсетуі керек.

Үшінші мәселе — шамадан тыс күрделендіру. Кейде қарапайым тапсырмаға тым көп талап жазылады. Оқушы ұзын тізімді көріп, басты нәрсені жоғалтып алады. Сондықтан тапсырма мақсатын нақты көрсететін үш-төрт негізгі дескрипторды таңдаған тиімді.

Критерийлерге оқу мақсатымен байланысы жоқ нәрсені қоспаған дұрыс. Егер тапсырма мәтінді түсінуді тексерсе, жұмыстың ұқыпты рәсімделуі қосымша талап болуы мүмкін, бірақ басты критерий болмауы керек. Егер жұмыс дәлелдеуге бағытталса, тек жауап көлемін бағалауға болмайды.

Дескрипторларды кері байланыс үшін қалай қолдануға болады

Дескрипторлар баға қою кезінде ғана емес, кері байланыс бергенде де пайдалы. Жалпы «жақсырақ жұмыс істеу керек» деген сөздің орнына мұғалім: «тезис бар, бірақ мысал жетіспейді», «қорытынды жасалған, бірақ ол негізгі дәлелмен байланыспаған», «тәсіл дұрыс таңдалған, бірақ шешу жолының түсіндірмесі толық емес» деп нақты айта алады.

Мұндай кері байланыс оқушыға келесі қадамды көрсетеді. Ол нені түзету керегін түсінеді: дәлел қосу, ойды нақтылау, жауап ретін өзгерту, мысалды тезиспен байланыстыру. Бұл жай ғана бағаны көруден әлдеқайда пайдалы.

Дескрипторларды өзін-өзі бағалау үшін де қолдануға болады. Жұмысты тапсырмас бұрын оқушы өз жауабын талаптармен салыстырады: тезис бар ма, мысал келтірілді ме, қорытынды жасалды ма, артық қайталау жоқ па. Осылайша ол өз жұмысының сапасын бақылауға біртіндеп үйренеді.

Критерийлерді оқушыға қалай түсінікті етуге болады

Критерийлер тек сабақ жоспарында қалып қоймауы керек. Оларды тапсырманы орындамас бұрын түсіндіріп айту қажет. Мүмкіндігінше қарапайым тілмен, күрделі әдістемелік тұжырымдарсыз жеткізген дұрыс. Егер оқушы критерийді түсінбесе, оны жұмыста қолдана алмайды.

Мысал талдау жақсы нәтиже береді. Мұғалім екі жауапты көрсетеді: біреуі мықты, екіншісі әлсіз. Содан кейін сыныппен бірге қай жауаптың дескрипторларға сай келетінін, ал қайсысын толықтыру керегін түсіндіреді. Бұл тәсіл бағалауды көрнекі етеді.

Критерийлер мен дескрипторлар мұғалімнің тірі жұмысын алмастырмайтынын есте ұстау керек. Олар тек сол жұмысты нақтырақ етуге көмектеседі. Мұғалім бәрібір контексті, сынып деңгейін, тапсырманың күрделілігін және оқушының жеке ілгерілеуін ескереді.

Нені есте сақтау керек

Критерийлер мен дескрипторлар сабақты күрделендіру үшін емес, айқындық үшін қажет. Олар мақсатты, тапсырманы, бағалауды және кері байланысты бір түсінікті жүйеге біріктіруге көмектеседі.

Жақсы критерий нені бағалайтынымызды көрсетеді. Жақсы дескриптор нәтижеге жеткенін қандай әрекеттерден көруге болатынын түсіндіреді. Егер оқушы осы талаптарды түсінсе, ол сенімдірек және саналы түрде жұмыс істейді.

Мұғалім үшін де бұл практикалық құрал. Нақты критерийлер уақытты үнемдейді, бағаға қатысты даулы жағдайларды азайтады және оқушымен жалпы ескертпелер арқылы емес, орындалған жұмыстың мәні бойынша сөйлесуге мүмкіндік береді.