Ойын тапсырмалары сабақта зейінді неге жақсы ұстайды

Кейде оқушы қарапайым жаттығудың шартын оқымай жатып-ақ қызығушылығын жоғалтады. Ал дәл сол тапсырмаға таңдау мүмкіндігін, уақыт шектеуін немесе нәтижесі алдын ала белгісіз қысқа кезеңді қосса, баланың назары бірден артады. Мұның себебі тек көңіл көтеруде емес. Ойын форматы нақты мақсат қояды, қабылданған шешімнің салдарын жылдам көруге мүмкіндік береді және оқушының үдеріске тікелей қатысып отырғанын сезіндіреді.

Мұғалім үшін ойынның қай элементтері білім алуға көмектесетінін, ал қайсысы тек қысқа уақыттық әсер тудыратынын ажырату маңызды. Ұпай, деңгей мен марапат өздігінен сабақты тиімді етпейді. Олар оқушының назарын тапсырманың мазмұнына бағыттағанда ғана пайдалы болады.

Таңдау тапсырмаға қызығушылықты қалай арттырады

Дәстүрлі жаттығуда оқушыға көбіне дайын бағыт беріледі: ережені оқу, бірнеше ұқсас әрекетті орындау және жауабын тексеру. Ойын тапсырмасы болса, шағын болса да таңдау ұсынады. Оқушы әрекеттердің ретін өзі белгілей алады, бірнеше нұсқаның бірін таңдайды, топтағы міндеттерді бөледі немесе көмекші кеңесті қазір пайдалану не кейінге сақтау жөнінде шешім қабылдайды.

Тіпті шектеулі таңдау мүмкіндігінің өзі жұмысқа деген қатынасты өзгертеді. Оқушы енді тек берілген нұсқауды орындамайды, өз шешімін қабылдап, оның нәтижесіне жауап береді. Әртүрлі шешімдер әртүрлі қорытындыға әкелсе, бұл қатысу сезімін одан әрі күшейтеді.

Сабақта оқушыларға мынадай таңдау нұсқаларын ұсынуға болады:

• күрделілік деңгейі әртүрлі бірнеше тапсырма;
• жаттығуды орындаудың екі тәсілі;
• топтық жұмыстағы рөлді таңдау;
• көмекші кеңесті бірден пайдалану немесе кейінге қалдыру;
• ортақ оқу мақсатына жеткізетін бірнеше бағыт.

Бірнеше нұсқа ұсынғанда мұғалім олардың айырмашылығын және әрқайсысы қандай дағдыны дамытуға көмектесетінін алдын ала түсіндіруі керек. Әйтпесе саналы таңдау кездейсоқ болжауға айналып кетуі мүмкін.

Нәтижені күту зейінді қалай сақтайды

Әрекеттің қорытындысы бірден белгілі болмаса, қызығушылық күшейеді. Викторинадағы сұрақ, жабық карточка, топтық кезеңнің нәтижесі немесе болжамды тексеру қысқа уақыттық күту сезімін тудырады. Оқушы өз шешімінің дұрыс болғанын, таңдаған тәсілінің жұмыс істегенін және әрі қарай не болатынын білгісі келеді.

Көптеген оқу ойындары осы қағидаға сүйенеді. Алдымен қатысушы тапсырманы алады, содан кейін шешім қабылдайды, тек соңында ғана нәтижені көреді. Әрекет пен жауаптың арасындағы осындай үзіліс кері байланыссыз ұзақ түсіндіруге қарағанда назарды жақсырақ ұстайды.

Дегенмен белгісіздік оқу міндетімен байланысты болуы қажет. Егер нәтиже тек сәттілікке тәуелді болса, білім екінші орынға ығысады. Ойын оқушы неліктен белгілі бір жауапты таңдағанын және қандай деректерге сүйенгенін түсіндіре алғанда ғана пайдалы болады.

Неліктен күтпеген марапат күштірек әсер етеді

Алдын ала белгілі марапат уақыт өте үйреншікті нәрсеге айналады. Егер оқушы әрбір орындалған әрекеті үшін бірдей ұпай алса, біраз уақыттан кейін сол ұпайдың өзі қызығушылыққа айтарлықтай әсер етпейді. Нәтижесі алдын ала белгісіз жағдай басқаша жұмыс істейді: адам қандай қорытынды шығатынын білмеген кезде тапсырманың барысын мұқият бақылап, оған ұзақ уақыт эмоционалдық тұрғыдан қатысады.

Осы тұста оқу қызығушылығы мен құмарлықтың айырмасын анық түсіну қажет. Білім беру ойынындағы белгісіздік оқушыны ойлануға, шешім тәсілін таңдауға, болжамын тексеруге және бірнеше нұсқаны салыстыруға итермелеуі керек. Ал нәтиже толығымен дерлік кездейсоқтыққа тәуелді болса, назар әрекеттің мазмұнынан сәтті қорытындыны күтуге ауысады.

Сондықтан тосындық элементін негізгі ынталандыру құралы емес, жаңа тапсырманы ашудың тәсілі ретінде қолданған дұрыс. Оқушы өзіне қандай сұрақ түсетінін білмеуі мүмкін, бірақ бағалау ережесін түсініп, күш-жігері мен нәтижесінің арасындағы байланысты көріп, әр шешімнен кейін түсінікті кері байланыс алуы қажет.

Марапатты оқу мақсатын жоғалтпай қалай қолдануға болады

Марапат жай ғана көңіл көтермей, оқушының алға жылжуын көрсеткенде тиімді болады. Ұпай жаңа тапсырма түрінің меңгерілгенін білдіруі мүмкін. Деңгей оқушының күрделірек тақырыпқа өтуге дайын екенін көрсетеді. Ал топтық нәтиже қатысушылардың келісіп жұмыс істеуді және міндеттерді бөлуді үйренгенін байқатады.

Пайдалы ойын жүйесі әдетте бірнеше талапқа сай келеді:

1. Марапат нақты оқу әрекетімен байланысты болады.
2. Ережелер тапсырма басталғанға дейін түсіндіріледі.
3. Қате жіберген оқушы әрі қарайғы жұмыстан шеттетілмейді.
4. Қатысушы тек «дұрыс» немесе «қате» деген белгі емес, түсіндірме алады.
5. Тапсырмалардың күрделілігі біртіндеп артады.
6. Жеңіс тек жылдамдыққа немесе кездейсоқтыққа тәуелді болмайды.

Ойын аяқталғаннан кейін кері байланыс беру ерекше маңызды. Оқушылар қандай шешімдердің тиімді болғанын, қателердің қай тұста жіберілгенін және дұрыс жауапты табуға не көмектескенін талқылауы тиіс. Мұндай талдау болмаса, жарыстан алған әсер сақталғанымен, оқу нәтижесі назардан тыс қалуы мүмкін.

Ойын форматы қай кезде кедергі келтіреді

Егер оқушылар тек көшбасшылар кестесін, жүлдені немесе қарсыласын басып озуды ойласа, ойын білім беру құндылығын жоғалтады. Қабілеті жоғары қатысушылар алғашқы орындарға тез шығады, ал қалғандары нәтижені өзгерте алатынына сенуден қалады. Мұндай жағдайда жарыс ынталандырмайды, керісінше оқушылар арасындағы айырмашылықты күшейтеді.

Мұғалім ережелерді тым жиі өзгертіп, кездейсоқ бонустарды көбейтіп немесе әрбір жаттығуды сайысқа айналдырса да қиындық туындайды. Үнемі эмоционалдық қозу оқушыны шаршатады. Соның салдарынан баяу оқу, жүйелі талдау және өз бетінше жұмыс істеу тым қызықсыз болып көрінуі мүмкін.

Ойын тапсырмаларын дәстүрлі жұмыс түрлерімен алмастырып отырған дұрыс. Викторина жаңа тақырыпқа кіріспе бола алады, топтық кезең материалды бекітуге көмектеседі, ал жеке жаттығу әр оқушының тақырыпты қаншалықты түсінгенін көрсетеді. Осылайша ойын сабақтың бір бөлігіне айналады, бірақ басқа әдістердің орнын баспайды.

Ойын білімге жетелегенде ғана тиімді

Таңдау, нәтижені күту және марапаттау назарды шынымен де сақтай алады. Бірақ олардың күші жарқын безендіруде немесе жиналған ұпай санында емес. Сапалы ойын тапсырмасы оқушыны нұсқаларды салыстыруға, шешім қабылдауға, болжамдарын тексеруге және қателерінің салдарын түсінуге үйретеді.

Мұғалім тепе-теңдікті сақтауы керек. Аздаған белгісіздік қызығушылық тудырады, түсінікті ережелер жағдайды бақылау сезімін береді, ал мазмұнды кері байланыс ойын тәжірибесін білімге айналдырады. Тапсырма аяқталғаннан кейін оқушы кімнің жеңгенін ғана емес, өзінің нені үйренгенін де түсіндіре алса, ойын форматы өз міндетін орындады.